Jak zmieniają się ludzie?

Transteoretyczny model Prochaski i DiClemente

Głównym celem wsparcia psychologicznego i coachingowego jest zmiana. Różne szkoły i podejścia psychoterapeutyczne w różny sposób definiują czynniki czy etapy prowadzące do zmiany. Od kilkunastu lat Prochaska i DiClemente pracują nad zbudowaniem takiego modelu, który uwzględniałby różnice w poglądach głównych szkół, a równocześnie podkreślał wspólne i istotne elementy psychoterapii (Czabała, 2002). Nas oczywiście interesuje ten model w kontekście zastosowań w coachingu i doradztwie psychologicznym.


Podstawowe założenia 


  • Ludzie sami przeprowadzają zdrowe zmiany swoich zachowań bez korzystania z formalnej pomocy.
  • Model transteoretyczny znajduje szereg zastosowań w obrębie pomocy formalnej - od konsultacji, przez doradztwo psychologiczne, coaching, do długoterminowej psychoterapii.
  • Model transteoretyczny może być stosowany do rozwiązywania bardzo różnych problemów.
  • Model transteoretyczny obejmuje cały proces zmiany od momentu, w którym osoba staje się świadoma trudności, aż do momentu, kiedy efektywnie wprowadza zmiany (Jackson, 2013).

Procesy zmiany

Proces zmiany możemy definiować jako jawną lub ukrytą interwencję, która jest doświadczana albo inicjowana przez daną osobę - w naszym przypadku coachee - dzięki rozmowie na temat jej sposobu myślenia, odczuwania czy zachowania w kontekście zgłaszanych trudności, wyzwań czy problemów. Osobą inicjującą może być przyjaciel czy partner w nieformalnej rozmowie albo profesjonalista - coach, trener, terapeuta.

Wg Prochaski szkoły psychoterapeutyczne różnią się poglądami na to, co powinno być zmieniane, mniej sposobami osiągania zmian. Badając różne systemy psychoterapeutyczne wyodrębniono 10 czynników powodujących zmiany. Czynniki te dzielą się na:
  • doświadczeniowe - te skupiają się na  na wewnętrznych procesach myślowych, które dotyczą postrzegania przez daną osobę swojej sytuacji,
  • behawioralne - te z kolei są bardziej związane z podejmowaniem działań i określonym zachowaniem.
Doświadczeniowe procesy zmiany odgrywają największą rolę na wczesnych etapach zmiany, behawioralne - maja kluczowe znaczenie dla późniejszych stadiów zmiany.
To warto zapamiętać! - Czynniki zmiany są odpowiedzialne za efekty coachingu. Są jednocześnie podpowiedzią, na czym coach powinien się koncentrować w procesie pracy z klientami.

Doświadczeniowe procesy zmiany

  1. Poszerzenie samoświadomości - poznawanie siebie w kontekście trudności, wyzwania, problemu.
  2. Katharsis - doświadczanie i wyrażanie uczuć związanych z trudnością, wyzwaniem, problemem.
  3. Zmiana oceny siebie - zrewidowanie myśli i uczuć na temat samego siebie w kontekście trudności, wyzwania, problemu.
  4. Zmiana oceny otoczenia - rozważenie ewentualnego wpływu trudności oraz związanego z nimi zachowania osoby na innych ludzi i otaczające środowisko.
  5. Zwiększenie wolności w relacji z otoczeniem - rozpoznanie i stworzenie nowych możliwości w środowisku społecznym, które mogą sprowokować zmianę zachowań. 

Behawioralne procesy zmiany

  1. Kontrola bodźca - unikanie bodźców lub opieranie się bodźcom, które prowokują problematyczne zachowania.
  2. Przeciwwarunkowanie - wprowadzenie alternatywy dla zachowań problemowych.
  3. Sterowanie uwarunkowaniami - nagradzanie samego siebie za wprowadzanie zmian lub nagradzanie przez innych ludzi.
  4. Zwiększanie wolności w relacji z samym sobą - wiara w zdolność do wprowadzania zmiany i postępowania zgodnie z postanowieniem zmiany zachowania.
  5. Relacja pomagania - przyjmowanie postawy szczerości co do istniejących problemów oraz zaufania wobec osób, które okazują troskę, akceptację i wsparcie (Jackson, 2013; Czabała, 2002).

Stadia zmiany

Możemy wyróżnić następujące stadia zmiany:
  • Stadium przedrefleksyjne - osoba nie zawsze zdaje sobie sprawę z trudności lub nie przyznaje się do nich z powodu, np. ambiwalencji, zaprzeczenia, racjonalizacji, braku wiedzy. Zazwyczaj trudności są bardziej oczywiste dla obserwatorów z boku, w tym przez tych, na które te trudności wywierają jakiś wpływ.
  • Stadium refleksji - dana osoba niepewnie przyznaje, że coś może być nie tak, rozważa istotę trudności, jaki i możliwość zmiany.
  • Studium przygotowania - dana osoba czuje się gotowa do przeprowadzenia zmiany w najbliższej przyszłości i jest bliska rozpoczęcia działań.
  • Stadium działania - osoba podejmuje działania - modyfikuje swoje zachowania wprowadzając w życie założenia z wcześniejszego etapu przygotowania.
  • Stadium podtrzymywania - osoba wprowadziła zmiany, utrwaliła je i stara się zaszczepić zachowania potrzebne do utrzymania zmiany.

Literatura:
  • Jan Czabała (2002). Czynniki leczące w psychoterapii.Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, str. 89-99
  • Paul Jackson (2013). Model transteoretyczny. w: Colin Feltham, Ian Horton. Psychoterapia i poradnictwo. Tom 1. Sopot: GWP, str. 604-611
  • Paweł Smółka (2008). Kompetencje społeczne. Kraków: Oficyna a Wolters Kluwer business, str.122-137






Popularne posty z tego bloga

Karty coachingowe

Pogłębianie w sesji coachingowej